Progresja obciążenia: jak i kiedy zwiększać ciężar na siłowni

Zespół GymVox ·

Zwiększaj ciężar wtedy, gdy w danym ćwiczeniu robisz o 1-2 powtórzenia więcej, niż zakłada plan, na dwóch treningach z rzędu. Dokładaj wtedy 2-10%: mniej w małych ćwiczeniach, takich jak uginanie ramion, więcej w dużych, takich jak przysiad czy martwy ciąg. Dokładanie powtórzeń przy tym samym ciężarze też jest progresją i w badaniach budowało mięśnie podobnie dobrze.

Skąd ta zasada, jak ją stosować w praktyce i co zrobić, gdy ciężar stoi w miejscu od miesiąca? Po kolei.

Czym jest progresja obciążenia

Mięśnie dostosowują się do pracy, którą od nich wymagasz. Gdy przez pół roku robisz te same 3 serie po 10 powtórzeń z tym samym ciężarem, ciało nie ma powodu, żeby dalej się zmieniać. Progresja obciążenia (po angielsku progressive overload) to stopniowe zwiększanie wymagań: większy ciężar, więcej powtórzeń albo więcej serii.

Stanowisko American College of Sports Medicine (ACSM) z 2009 roku wymienia progresywne przeciążenie, obok specyficzności i zmienności treningu, jako jedną z najważniejszych zasad długofalowego postępu w treningu siłowym.

Trzy sposoby na progresję

Możesz zwiększać wymagania na trzy główne sposoby:

  • Ciężar. Ta sama liczba powtórzeń, większy ciężar. Najprostszy i najbardziej znany sposób.
  • Powtórzenia. Ten sam ciężar, więcej powtórzeń w serii.
  • Serie. Więcej serii roboczych na partię w tygodniu. Ile to powinno być, piszemy w poradniku ile serii na partię mięśniową w tygodniu.

Czy dokładanie powtórzeń działa równie dobrze jak dokładanie ciężaru? Plotkin i współpracownicy w 2022 roku sprawdzili to na 43 osobach, które już trenowały. Przez 8 tygodni jedna grupa zwiększała ciężar przy stałej liczbie powtórzeń, a druga zwiększała liczbę powtórzeń przy stałym ciężarze. Mięśnie rosły w obu grupach podobnie. Siła rosła nieco bardziej w grupie, która dokładała ciężar, ale autorzy ocenili tę różnicę jako mało istotną w praktyce.

Wniosek: nie musisz dokładać kilogramów na każdym treningu. Ważne, żeby coś rosło, a ciężar i powtórzenia możesz zwiększać na zmianę.

Zasada: kiedy dołożyć ciężar

ACSM w stanowisku z 2009 roku podaje prostą regułę. Gdy na dwóch kolejnych treningach w danym ćwiczeniu robisz 1-2 powtórzenia więcej, niż zakłada plan, zwiększ ciężar o 2-10%. Mniejszy procent stosuj w ćwiczeniach angażujących małe partie mięśniowe, większy w ćwiczeniach angażujących duże partie.

Dwa treningi z rzędu, a nie jeden, chronią przed dokładaniem po jednym wyjątkowo dobrym dniu. Przykład: plan zakłada 3 serie po 8 powtórzeń w wyciskaniu na ławce z 60 kg. Na dwóch kolejnych treningach robisz 10 powtórzeń w pierwszej serii i co najmniej 9 w pozostałych. Na następnym treningu weź 62,5 kg.

Ile dokładać: tabela

ĆwiczeniePrzykładowy ciężarIle dołożyćIle to procent
Przysiad, martwy ciąg80 kg2,5-5 kg3-6%
Wyciskanie sztangi, wiosłowanie60 kg2,5 kg4%
Wyciskanie hantli nad głowę2 x 14 kg1-2 kg na rękę7-14%
Uginanie ramion, wznosy bokiem2 x 8 kg1-2 kg na rękę12-25%

Kolumna „Ile dołożyć” to przykład zaokrąglenia do talerzy i hantli dostępnych na typowej siłowni. Widać w niej problem z lekkimi hantlami: najmniejszy dostępny skok bywa dużo większy niż 10% ciężaru. Wtedy lepiej najpierw dołożyć kilka powtórzeń w każdej serii, a ciężar zwiększyć dopiero, gdy w każdej serii wyraźnie przekroczysz liczbę powtórzeń z planu.

Progresja podwójna: najprostszy schemat

Progresja podwójna łączy dwa sposoby z poprzedniej sekcji: najpierw dokładasz powtórzenia, potem ciężar. Działa tak:

  • Wybierz zakres powtórzeń, na przykład 8-12.
  • Zacznij od ciężaru, z którym zrobisz 8 powtórzeń w każdej serii.
  • Na kolejnych treningach dokładaj powtórzenia: 8, 9, 10, aż dojdziesz do 12 we wszystkich seriach.
  • Wtedy zwiększ ciężar i zacznij znowu od 8.

To ten sam mechanizm co zasada ACSM, tylko rozpisany krok po kroku. Szczególnie dobrze sprawdza się w ćwiczeniach izolowanych i z hantlami, gdzie skok ciężaru jest duży.

Jak blisko upadku robić serie

Progresja działa tylko wtedy, gdy serie są naprawdę ciężkie. Jeśli kończysz serię, mając w zapasie jeszcze 6 powtórzeń, dokładanie kolejnych powtórzeń czy kilogramów nic Ci nie powie o postępie.

Pomaga w tym skala RIR (od angielskiego repetitions in reserve, czyli powtórzenia w zapasie). Zourdos i współpracownicy w 2016 roku opisali skalę, w której oceniasz, ile powtórzeń zostało Ci po serii: RIR 0 oznacza, że nie zrobisz już ani jednego, RIR 2, że zrobiłbyś jeszcze dwa. Autorzy uznali ją za praktyczny sposób regulowania obciążenia z dnia na dzień, a u osób doświadczonych oceny były silnie powiązane z prędkością sztangi: im wyższa ocena wysiłku, tym wolniej poruszała się sztanga.

W praktyce kończ większość serii z RIR 1-3. Jeśli przy planowanych 8 powtórzeniach czujesz, że zrobiłbyś jeszcze 4 lub więcej, ciężar jest za lekki i możesz go zwiększyć wcześniej, niż mówi zasada dwóch treningów.

Gdy postęp staje

Na początku ciężary rosną niemal z treningu na trening. Z czasem postęp zwalnia i to normalne. Jeśli w danym ćwiczeniu przez 3-4 tygodnie nie poprawiasz ani ciężaru, ani powtórzeń, sprawdź po kolei:

  • Sen, jedzenie i stres. Bez nich trudno o postęp, niezależnie od planu.
  • Technikę. Czasem ciężar rośnie tylko dlatego, że skraca się zakres ruchu. Wróć do pełnego ruchu, nawet kosztem kilku kilogramów.
  • Liczbę serii. Za mało serii może nie dawać bodźca, za dużo może nie pozwalać się zregenerować.
  • Zmianę zakresu. Przejdź z 6-8 na 10-12 powtórzeń na kilka tygodni albo zamień ćwiczenie na podobne.

Często proponowanym rozwiązaniem jest deload, czyli tydzień lżejszego treningu. Bell i współpracownicy w 2023 roku zebrali opinie doświadczonych trenerów siłowych i sylwetkowych. Zgodzili się oni, że deload to okres zmniejszonego obciążenia treningowego, który ma ograniczyć zmęczenie fizyczne i psychiczne i przygotować do dalszej pracy, a po nim można zwiększyć wymagania w kolejnym cyklu.

Badań nad samym deloadem jest jednak mało. Coleman i współpracownicy w 2024 roku porównali 39 osób trenujących 9 tygodni: połowa w środku programu zrobiła tydzień całkowitej przerwy, druga połowa trenowała bez przerwy. Mięśnie nóg urosły w obu grupach podobnie, ale siła wzrosła bardziej w grupie bez przerwy. Deload warto więc stosować wtedy, gdy zmęczenie naprawdę się kumuluje, a nie co kilka tygodni z przyzwyczajenia. Lżejszy tydzień to też coś innego niż tydzień bez treningu.

Kiedy nie dokładać ciężaru

Nie zwiększaj ciężaru, gdy technika wyraźnie się psuje albo ćwiczenie wywołuje ból stawu lub ścięgna. Ból, który wraca przy konkretnym ruchu, skonsultuj z fizjoterapeutą, zamiast przeczekiwać go z mniejszym ciężarem. Jeśli masz chorobę przewlekłą, jesteś w ciąży albo wracasz do treningu po urazie lub operacji, tempo progresji ustal najpierw z lekarzem.

Najczęściej zadawane pytania

Co ile treningów zwiększać ciężar?

Nie według kalendarza, tylko według wyników. Dołóż ciężar, gdy na dwóch treningach z rzędu robisz w danym ćwiczeniu 1-2 powtórzenia więcej, niż zakłada plan. U początkujących zdarza się to często, u zaawansowanych dużo rzadziej.

O ile kilogramów zwiększać ciężar?

O 2-10% aktualnego ciężaru: mniej w małych ćwiczeniach, więcej w dużych. W praktyce to zwykle 2,5-5 kg w przysiadzie i martwym ciągu oraz 2,5 kg w wyciskaniu i wiosłowaniu.

Czy trzeba dokładać ciężar na każdym treningu?

Nie. Dokładanie powtórzeń przy tym samym ciężarze też jest progresją, a w badaniu Plotkina i współpracowników budowało mięśnie podobnie jak dokładanie ciężaru.

Co to jest progresja podwójna?

Schemat, w którym najpierw dokładasz powtórzenia w ramach zakresu, na przykład 8-12, a gdy osiągniesz górną granicę we wszystkich seriach, zwiększasz ciężar i wracasz do dolnej granicy.

Co zrobić, gdy ciężar stoi w miejscu?

Sprawdź sen, jedzenie, technikę i liczbę serii. Pomóc może też zmiana zakresu powtórzeń, zamiana ćwiczenia na podobne albo lżejszy tydzień, gdy czujesz duże zmęczenie.

Czy kobiety powinny progresować tak samo?

Zasada jest ta sama: dokładasz, gdy wyraźnie przekraczasz plan. Przy mniejszych ciężarach skok o 2,5 kg może być dużym procentem, więc częściej przydają się mniejsze talerze albo progresja przez powtórzenia.

Pamiętaj, co zrobiłeś ostatnio

Żeby wiedzieć, kiedy dołożyć ciężar, musisz pamiętać, ile powtórzeń i z jakim ciężarem zrobiłeś na dwóch ostatnich treningach. GymVox, nasz trener personalny AI, z którym rozmawiasz głosem, prowadzi Cię przez trening seria po serii i zapisuje każdą serię, więc wynik z poprzedniego treningu masz zawsze pod ręką. Na iPhonie i Androidzie zaczynasz za darmo.

Pobierz GymVox za darmo


Źródła:

  • American College of Sports Medicine (2009). Progression Models in Resistance Training for Healthy Adults. Medicine & Science in Sports & Exercise, 41(3), 687-708.
  • Plotkin D., Coleman M., Van Every D. i in. (2022). Progressive overload without progressing load? The effects of load or repetition progression on muscular adaptations. PeerJ, 10, e14142.
  • Zourdos M.C. i in. (2016). Novel Resistance Training-Specific Rating of Perceived Exertion Scale Measuring Repetitions in Reserve. Journal of Strength and Conditioning Research, 30(1), 267-275.
  • Bell L., Strafford B.W., Coleman M., Androulakis Korakakis P., Nolan D. (2023). Integrating Deloading into Strength and Physique Sports Training Programmes: An International Delphi Consensus Approach. Sports Medicine - Open, 9, 87.
  • Coleman M. i in. (2024). Gaining more from doing less? The effects of a one-week deload period during supervised resistance training on muscular adaptations. PeerJ, 12, e16777.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady trenera, lekarza ani fizjoterapeuty.

Pobierz aplikację